دفعات تغذیه روزانه نوزاد و شیرخوار — تعداد لازم و نکات علمی

دفعات تغذیه روزانه نوزاد و شیرخوار — تعداد لازم و نکات علمی

تغذیهٔ نوزاد در ماه های نخست زندگی باید بر پایهٔ تقاضا و علائم گرسنگی تنظیم شود. نوزادان تازه متولد معمولاً ۸ تا ۱۲ بار در شبانه روز تغذیه می کنند، یعنی هر دو تا سه ساعت یک بار. مدت هر وعده شیردهی از ۱۰ تا ۲۰ دقیقه برای هر پستان متغیر است و در صورتی که شیر کافی دریافت کند، نوزاد پس از رضایت و خوابیدن خود را رها می کند. برای شیرخشک خوران، مقدار کلی روزانه معمولاً بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلی لیتر به ازای هر کیلوگرم وزن بدن تقسیم بر تعداد وعده ها است.

با رشد شیرخوار و رسیدن به حدود شش ماهگی، تعداد وعده های شیردهی به تدریج کاهش یافته و خوراک های تکمیلی معرفی می شوند؛ اما شیر مادر یا فرمول همچنان منبع اصلی کالری و ریزمغذی هاست. نکات علمی مهم شامل تغذیه بر پایهٔ تقاضا، توجه به علامت های اشباع یا گرسنگی، رعایت وضعیت درست هنگام شیردهی، آروغ گیری بعد از هر وعده و ادامهٔ مکمل ویتامین D برای نوزادان شیرده است. مراجعهٔ منظم به مراقبت های بهداشتی برای پایش رشد، وزن گیری و مشاورهٔ تغذیه ای الزامی است.

در صورت کاهش وزن یا بی اشتهایی طولانی یا علائم غیرطبیعی مانند تب یا مشکلات تنفسی، فوراً به پزشک متخصص کودک مراجعه شود تا علت بررسی و درمان مناسب آغاز گردد؛ حمایت خانواده ضروری است.

نشانه های کافی بودن تعداد دفعات شیردهی

ارزیابی کافی بودن دفعات شیردهی بر مبنای معیارهای بالینی و رشد نوزاد انجام می شود. مهم ترین شاخص ها را می توان به سه دسته تقسیم کرد:

علائم فیزیولوژیک و رفتاری نوزاد
– افزایش وزن پیوسته: پس از کاهش وزن فیزیولوژیک اولیه، بازگشت به وزن هنگام تولد طی 10–14 روز و رشد متوسط روزانه حدود 20–30 گرم در ماه های اول نشان دهندهٔ تغذیهٔ کافی است.
– خروجی ادراری و مدفوع: از روز چهارم به بعد حداقل 6–8 پوشک مرطوب در روز و حداقل 3–4 دفع مدفوع در روز در نوزادان شیر مادر علامت مناسب بودن دریافت مایعات و کالری است.
– نشانه های تغذیهٔ موثر: قبضه گیری خوب پستان، بلع های شنیداری و دوره های فعال مکیدن که سبب آرامش و خواب بعد از تغذیه می شود.

شاخص های مادری و بالینی
– نرمی نسبی پستان پس از پایان تغذیه، کاهش درد نوک پستان ها و وجود دفعات قابل توجه بلع از علائم تامین شیر کافی هستند.
– دفعات معمول: در نوزادان تازه متولد معمولاً 8–12 بار در 24 ساعت توصیه می شود، اما تنظیم بر اساس نشانه های ذکرشده ارجح است.

ترکیب این معیارها به عنوان ابزار بالینی معتبر برای تعیین کفایت دفعات شیردهی توصیه می شود.

علایم گرسنگی نوزاد و پایه های فیزیولوژیک آن

علایم گرسنگی نوزاد را می توان به نشانه های اولیه (زودهنگام) و ثانویه (دیرهنگام) تقسیم کرد. در سطح فیزیولوژیک، کاهش گلوکز خون، ترشح هورمون گریلین و فعال سازی هسته های هیپوتالاموس موجب ایجاد انگیزهٔ تغذیه می شود؛ این فرآیندها همراه با افزایش فعالیت دستگاه عصبی خودمختار قابل تشخیص اند.

نشانه های زودهنگام:
– جست وجوی سینه (rooting): چرخش سر و باز کردن دهان در واکنش به لمس گونه.
– مکیدن لب یا زبان و حرکت دست ها به سمت دهان.
– افزایش هوشیاری و بیداری نسبت به حالت خواب آلوده.

نشانه های دیرهنگام:
– گریهٔ پیشرونده و قرمز شدن صورت (گریه علامت نهایی گرسنگی است).
– افزایش ضربان قلب و تنفس، و بجث های غیرطبیعی مرتبط با بی تابی.

نشانه های فیزیولوژیک کمتر آشکار:
– کاهش وزن یا تأخیر در افزایش وزن، دفع کمتر ادرار (در نوزادان جوان).
– الگوهای خواب مختل که با نیاز به تغذیه هم زمان است.

تشخیص دقیق نیازمند توجه به الگوی فردی نوزاد و شرایط ویژه مانند نوزاد نارس یا بیمار است. پایش زمان بندی تغذیه، ثبت وزن و توجه به نشانه های زودهنگام کمک می کند از تغذیهٔ به موقع و جلوگیری از استرس زایی غیرضروری اطمینان حاصل شود.

شیردهی شبانه چرا و تاچه زمانی؟

شیردهی شبانه نقش مهمی در رشد و آرامش نوزاد دارد. شیر مادر حاوی کالری، آب و هورمون هایی است که به تنظیم خواب و قند خون نوزاد کمک می کند. در ماه های اول زندگی، بیداری های شبانه طبیعی و ضروری هستند چون معده کوچک نوزاد سریع تخلیه می شود. این تغذیه ها همچنین اتصال مادر و نوزاد را تقویت کرده و تولید شیر را تنظیم می کنند. توصیه می شود تا شش ماهگی، در صورت امکان، تغذیه در خواست نوزاد ادامه یابد. پس از شش ماه، با شروع غذای کمکی ممکن است فواصل تغذیه طولانی تر شود، اما نیازهای متفاوت هر کودک باید در نظر گرفته شود. والدین و مراقبان باید به نشانه های گرسنگی، وزن گیری مناسب و الگوی خواب توجه کنند و با پزشک یا مشاور شیردهی در مورد قطع یا کاهش شیردهی شبانه مشورت کنند. کاهش تدریجی و جایگزینی با تغذیه روزانه یا روش های آرام سازی می تواند مفید باشد. در نهایت، تصمیم درباره پایان شیردهی شبانه ترکیبی از نیازهای پزشکی، رفاه مادر و کودک و اولویت های خانواده است.

حمایت اجتماعی، اطلاعات صحیح و صبر عنصرهایی کلیدی هستند. گاهی مادران به خاطر خستگی یا مشکلات پزشکی نیاز به پایان زودتر دارند و این انتخاب باید بدون شرمساری پذیرفته شود. ارائه راهکارهای عملی موجب کاهش استرس و بهبود تجربه شیردهی.

تفاوت الگوی شیردهی  در نوزاد ترم و نوزاد نارس

شیردهی در نوزادان ترم و نارس از نظر فیزیولوژی، رفتار و نیازهای مراقبتی تفاوت های قابل توجهی دارد. شناخت این تفاوت ها برای انتخاب روش مناسب تغذیه و پیشگیری از عوارض حیاتی ضروری است.

تفاوت های اصلی
نوزاد ترم دارای کامل بودن رفلکس های مکیدن، بلع و تنفس است که هماهنگی لازم را برای تغذیه پستان فراهم می کند. در مقابل نوزاد نارس اغلب ضعف عضلانی، عدم هماهنگی مکیدن-بلع-تنفس، توان کمتر برای مکیدن مؤثر و خستگی سریع دارد. انتقال شیر در ترم سریع تر و مؤثرتر است؛ نارس ها ممکن است مقدار شیر کافی دریافت نکنند و نیاز به تکمیل با روش های کمکی داشته باشند. کنترل قند خون و دمای بدن در نارس ها حساس تر است و تغذیه نامناسب می تواند عواقب بالینی بیشتری به دنبال داشته باشد.

راهبردهای تغذیه ای
– ارزیابی توان مکیدن و بلع قبل از تغذیه پوستی.
– استفاده از تغذیه لوله ای یا شیشه ای در صورت نیاز و انتقال تدریجی به مکیدن پستان.
– پایش وزن، دریافتی مایع و علائم خستگی.
– تقویت شیر و تنظیم برنامه بر اساس سن تعدیل شده و شرایط بالینی.

همکاری تیمی شامل پزشک، پرستار و مشاور شیردهی برای آموزش مادر، تعیین زمان انتقال به تغذیه کامل پستان و مدیریت مشکلات تنفسی یا تغذیه ای ضروری است تا رشد و تکامل مطلوب نوزاد تضمین گردد در هفته اول.

در مورد مشکلات شیردهی چه باید کرد

مشکلات شیردهی ممکن است شامل درد نوک پستان، ترشح غیرعادی، تورم، ماستیت، گرفتگی مجاری شیری یا افزایش/کاهش تولید شیر باشد. در مواجهه با هر یک از این مسائل، ارزیابی دقیق و مداخلات زودهنگام اهمیت دارد. ابتدا باید علت مشکل تشخیص داده شود: وضعیت قرارگیری نوزاد، تکنیک صحیح مکیدن، عفونت یا انسداد مجاری و عوامل مادر مانند استرس یا تغذیه نامناسب.

درمان ها می توانند شامل آموزش تکنیک صحیح شیردهی، ماساژ و تخلیه مجاری، استفاده از کمپرس گرم یا سرد، آنتی بیوتیک در موارد عفونت، و راهنمایی تغذیه ای برای افزایش یا کاهش تولید شیر باشند. پیگیری منظم و حمایت عاطفی نیز بخش مهمی از روند بهبود است.

تمام مشکلات شیردهی و پستان مادر در مطب دکتر هادی کیانور، متخصص کودکان و نوزادان و پزشک مروج تغذیه با شیر مادر، بررسی و درمان می شود. تیم مطب با رویکردی تخصصی و تجربه بالینی، طرح درمان فردمحور ارائه می دهد تا شیردهی ایمن و موفق برای مادر و نوزاد فراهم شود. جهت نوبت گیری به سایت www.bilitver.ir مراجعه کنید.

مطب امکانات مشاوره شیردهی، کلاس های آموزشی مادران، پیگیری تلفنی و ارائه تجهیزات کمکی مانند پستانک فیدینگ و شیردوش های پزشکی را دارد. ارائه اطلاعات مبتنی بر شواهد و حمایت چندرشته ای در بهبود نتایج شیردهی نقش اساسی دارد و پیگیری بلندمدت مستمر.